Sorularla Alzheimer hastalığı

Alzheimer hastalığı (AH), 65 yaşın üzerindeki insanlarda demansın (bunama) en sık nedeni...

İSTANBUL - AH, hastanın belleğinin yanı sıra öğrenme, mantık yürütme, yargıya varma, iletişim kurma ve günlük yaşam aktivitelerini sürdürme becerilerini kademeli olarak yıkıma uğratan, ilerleyici bir beyin hastalığıdır. Hastalık ilerledikçe kişilik ve davranış değişiklikleri de ortaya çıkabilir. Hastalığın geç evrelerinde hasta giyinme, kişisel temizlik/bakım, yemek yeme ve diğer temel fonksiyonlar yardımsız yapamaz hale gelir. Devamlı olarak başka kişilerin bakımına muhtaç olur.

ALZHEİMER HASTALIĞI TOPLUMDA NE SIKLIKTA GÖRÜLÜR?

AH'nın bilinen tek bir nedeni yok. Hastalıkta birçok faktörün rol oynadığı düşünülüyor. En iyi bilinen risk faktörleri arasında yaşlanma ve ailede demanslı başka kişilerin olması yer alıyor. Genel olarak 65 yaşın üzerindeki kişilerin % 10'unda AH görülüyor. 85 yaşından sonra ise bu oran % 50'ye yükseliyor.

İnsanların beklenen yaşam sürelerinin giderek uzaması ile Alzheimer hastalarının sayısı da her geçen gün artıyor. Yalnız ABD'de 2000 yılı için tahmin edilen Alzheimer hastası sayısı 4 milyon kişi iken 2050 yılında bu sayının 15 milyon kişiye ulaşacağı hesaplanıyor.

Benzer şekilde Türkiye'de 2000 yılı için hesaplanan 65 yaş üzeri yaşlı nüfus 3.8 milyon kişi iken, 2010 yılında bu sayının %29'luk bir artış ile 4.8 milyona ulaşacağı öngörülüyor. Bu oranlar hastalığın sıklığı ile birlikte değerlendirildiğinde, Türkiye'de 2000 yılında 380 bin civarında tahmin edilebilecek Alzheimer hastası sayısı 2010 yılında yaklaşık olarak 480 bin kişiye ulaşacak.

ALZHEİMER HASTALIĞININ YARATTIĞI YÜK

Alzheimer hastalığı ABD'de kalp hastalıkları ve kanserden sonra en maliyetli üçüncü hastalık olarak tespit edilmiş ve yıllık toplam maliyetin 100 milyar USD düzeyinde olduğu hesaplanmış. Alzheimer hastalığı tedavi ve bakımı için yapılan harcamalar bu hastalığa sahip olmayan hastalara yapılan harcamalardan 1.5 kat daha fazla. Hastaların bakım evi ortamında bakılmaya ihtiyaç duyuyor olması durumunda harcamalar % 75 oranında artıyor.

Tüm bu maliyetin yalnızca % 5'lik bir dilimi ilaç harcamalarına ait ve asıl büyük kısmını ise bakım maliyetleri oluşturuyor.

Alzheimer hastalarının bakım ve tedavileri için yapılan parasal harcamaların yanısıra, bir diğer önemli maliyet, hasta yakını ve bakıcıları ile ilgili. Hastalık, hastaya bakan yakını üzerinde önemli derecede fiziksel ve psikolojik yük yaratıyor. Çalışan hasta yakınlarının yaklaşık % 50'si, hastalarına bakabilmek için işlerine ara vermek, çalışma saatlerini azaltmak ya da işlerini tümüyle bırakmak zorunda kalıyor.

Hasta yakınlarında depresyon (%14-47), kaygı bozuklukları (%10), şiddet duygusu ve saldırgan davranma korkusu (%20), hastaya şiddet uygulama (%7) gibi problemler ortaya çıkıyor.

ALZHEİMER HASTALIĞI NASIL TANINIR?

AH belirtileri hastalar arasında değişkenlikler göstermekle birlikte, diğer insanlar tarafından farkedilen ilk sorun evde, işte ya da çeşitli aktivitelerdeki performansı etkileyecek kadar şiddetli unutkanlıktır.
İyi tanınan insanların ya da nesnelerin adlarının unutulması hiçbir zaman yaşlanmanın normal bir parçası değildir.

ALZHEİMER HASTALIĞININ HABERCİSİ OLABİLECEK 10 BELİRTİ

Kendinizde ya da yakınlarınızda aşağıdaki belirtilerden bir ya da birkaçı bulunuyorsa, zaman geçirmeden bir nörolog ya da psikiyatriste başvurmanız yararlı olacaktır.

1. İş becerilerini etkileyen, yakın zamanla ilgili bellek kaybı
Yakın geçmişteki olaylar, insan isimleri ve telefon numaraları sık unutulur ve sonra da hatırlanamaz ve aynı soruları tekrar tekrar sorulur.

2. Günlük işleri yapmada güçlük
Günlük ev işlerini yapmakta, kendine bakmakta, uygun elbiseleri seçmekte güçlük yaşanır.

3. Konuşmayla ilgili güçlük
Konuşurken çok basit kelimeler bulunamayabilir ya da yerine uygun olmayan kelimeler kullanılabilir.

4. Zamanı ve mekanları karıştırma
Günü, ayı, yılı unutulabilir, hergün geçilen sokakta kaybolunabilir.

5. Yargı ve karar vermede güçlük
Önemli sorumluluklar tamamen unutulabilir, uygun olmayan şekilde giyinilebilir, sabaha karşı yürüyüşe çıkmaya kalkılabilir.

6. Soyut düşünme becerisinde güçlük
Basit hesaplar yapılamayabilir, rakamların ne işe yaradığı unutulabilir, plan yapmakta güçlük çekilebilir.

7. Sık kullanılan eşyaları yanlış erlere koyma
Eşyalar olmadık yerlere, örneğin ütü buzdolabına ya da kol saati şeker kavanozuna konabilir.

8. Ruh hali ve davranışlarda değişim
Görünür bir neden yokken, çok çabuk ağlanabilir, alıngan ya da çok sinirli olunabilir.

9. Kişilik değişimleri
Şüpheci ürkek, saldırgan vb. bir kişilik kazanılabilir.

10. Sorumluluktan kaçınma
Çok önemli konularda bile pasif hale gelinebilir ve en basit işlerde bile sürekli teşvik gerekebilir.

AH NASIL TEDAVİ EDİLİR?

AH'nı tam olarak iyileştiren bir tedavi bulunmamakla birlikte, hastalığın ilerlemesini yavaşlatabilen ve belirtileri azaltabilen ilaçlar geliştirilmiştir. İlaç tedavisi duygusal ve davranışsal belirtiler üzerinde de yarar sağlayabilmektedir. Hasta ve yakınlarının durumla baş etmelerine yardımcı olmaya, hastalık ve tedavisiyle ilgili bilgi almalarına ve yaşam kalitelerini yükseltmeye yönelik destekleyici bakım da tedavinin önemli bir parçasıdır.

NTV - 15 Ekim 2005 Cumartesi

Geçen yılların erittiği anılar : Alzheimer hastalığı (1)

Önceleri filmlerde izler pek bir anlam veremezdik. Sonraları Hollywood yıldızlarının yakalandığı moda bir hastalık olarak ülkemiz basınında yer aldı. Güzelim Rita Hayworth ne hale gelmişti değil mi...
Ama artık o da Türk hastalarının sık karşılaştıkları sorunlardan biri olarak tanınıyor. Yıllarca yaşlılığa bağlı basit demans (bunama) olarak geçiştirilen yüzlerce hastadan sonra. Biz de bu iki haftanın yazılarını ülkemizde pek tanınmayan Alzheimer Hastalığına ayırmak istiyoruz. Önce tanısı, belirtileri sonra da hastalar ve yakınlarına önerilerle.

Kısa tarihçeyle başlayalım.

1905 yılında Alman doktor Alois Alzheimer'ın muayenehanesine gelen Bayan August D. İlk hasta olarak tanınıyor. Hastamız son birkaç ayda bellek zayıflığı, davranış değişikliği, illüzyon ve halüsinasyonlardan yakınmaya başlamış. Daha önce gördüğü hiçbir hastalığa benzetemeyen Dr. Alzheimer hastasını beş yıl içinde hızla ilerleyen bellek kaybı sonrası kaybetmiş. Otopsideki beyin bulgularını çok ilginç bulan doktor 1906 yılında yazdığı makaleyle hastalığın isim babası olmuş.

Günümüzde artık tam bir tarif yapmam mümkün.

Alzheimer Hastalığı en sık görülen demans (bunama) tipi olarak tanınıyor. Bunama ya da demans, günlük yaşam aktivitelerinin sürdürülmesini engelleyen ilerleyici, kronik bir beyin hastalığı. Bellek kaybı, günlük yaşamın gereksinimleriyle başa çıkabilme yeteneğinde azalma, algılamada, toplumsal davranışların düzenlenmesinde ve duygusal tepkilerin kontrolünde bozulma sık karşılaşılan belirtiler. Çoğunlukla geri dönüşsüz ve ilerleyici bir hastalık.

Kadın ve erkekleri eşit oranda tutuyor. Çok kimse farkında olmasa da erişkinlerde, kalp hastalıkları, kanser ve inmeden sonra gelen en sık ölüm nedeni.

Risk faktörlerine gelince...

Belirlenmiş risk faktörleri arasında ileri yaş ve ailede Alzheimer Hastalığının bulunması yer alır. Tartışmalı risk faktörlerinden de bahsedelim. Şiddetli bir kafa travması demansa neden olabilmekte. Ayrıca sürekli kafa travmasına maruz kalan boksörlerde Alzheimer'a benzeyen bir tür demans görülebilmekte. Muhammed Ali örneğinde olduğu gibi.
Yine birinci derece akrabasında Down sendromu ya da Parkinson hastalığı bulunanlarda riskin, bulunmayanlara göre yüksek bulunduğu çalışmalar var.
Alkolizm bazen suçlanıyor. Kimyasalların, metallerin ya da diğer toksik maddelerin riski artırıp artırmadığı henüz aydınlanmadı. Alüminyum, risk faktörü olarak güncelliğini korumakla beraber, kanıtlanmış herhangi bir veri henüz bulunmamakta.

Alzheimer Hastalığının sıklığı yaşla birlikte artar. Tanısı konan hastaların çoğunluğu 65 yaşın üzerinde olmakla beraber, kırklı ve ellili yaşlarda da görülebilir. Bu nedenle, sadece çok yaşlıların hastalığı şeklindeki kanı doğru değildir.

Alzheimer Hastalığının kalıtsal ve kalıtsal olmayan tipleri bulunur. Kalıtsal tipi oldukça seyrektir (tüm Alzheimer hastalarının %1-5'i). Ellili yaşlardaki hastalar genellikle bu gruptandır. Kalıtsal olmayan tipi, Alzheimer hastalarının % 80'nini oluşturur; yaşlı hastalar genellikle bu grupta yer alır.

Hemen sizi korkutmayalım...

Ailenizde Alzheimer hastası varsa, bu sizin de ilerde hasta olacağınız ya da hastalığı çocuklarınıza aktaracağınız anlamına gelmez. Birçok çalışma, hastalığın oluşumunda birden fazla kalıtsal özelliğin rol oynadığını göstermiştir. Alzheimer Hastalığı bulaşıcı bir hastalık değildir.

Alzheimer Hastalığının nedeni henüz tam olarak bilinmemektedir. Hastalığın ortaya çıkmasında birden fazla etken rol oynuyor olabilir. Olası nedenler arasında, kalıtım (genetik), beyinde anormal proteinlerin birikimi ve çevresel faktörler (zehirli maddeler vb.) sayılabilir.

Peki Alzheimer Hastalığına yakalanıldığı nasıl anlaşılacak...

Alzheimer Hastalığına kesin tanı konulmasını sağlayacak tek bir test mevcut değil. Tanı, benzer belirtiler verebilecek diğer hastalıkları elemek için yapılan çeşitli klinik ve laboratuar testlerin yardımıyla konabiliyor.

Belirtilerden biri ya da birkaçı sizde ya da yakınlarınızda bulunuyorsa, vakit geçirmeden pratisyen hekim, aile hekimi, iç hastalıkları, nöroloji ya da psikiyatri uzmanlarına başvurmalısınız.

Alzheimer Hastalığının habercisi olabilecek sık karşılaşılan belirtileri de sayalım.

- Günlük yaşam aktivitelerini etkileyen bellek kaybı İsimleri, telefon numaralarını ya da randevuları ara sıra unutup sonra tekrar hatırlamak normal bir durumdur. Alzheimer Hastalığı ya da diğer demans tiplerinden biri bulunan hastalar, yakın geçmişteki olayları, insan isimlerini ve telefon numaralarını daha sık unuturlar ve daha sonra da hatırlayamazlar.

- Günlük yaşam aktivitelerini yapmada güçlük
Telaşlı insanlar bazen yemeği fırında unutabilir ve yemek yandıktan sonra hatırlar. Alzheimer Hastalığı bulunanlar ise, yemeği fırında unutmakla kalmaz, hazırladıklarını da hatırlamayabilirler.

- Kelime bulmada güçlük
Hepimiz bazen doğru kelimeyi bulmada güçlük çekebiliriz. Alzheimer Hastalığı bulunanlar ise çok basit kelimeleri unutabilirler ya da yerine uygun olmayan kelimeler kullanabilirler.

- Zaman ve mekan karmaşası
Hangi günde olduğunuzu ya da nereye gideceğinizi bir an için unutmak normaldir. Alzheimer Hastalığı bulunanlar ise, hergün geçtikleri sokaklarda kaybolabilir. Nerede olduklarını, oraya nasıl geldiklerini ya da evlerine nasıl gideceklerini bilemeyebilirler.

- Yargı ve karara varmada güçlük
Bazen başka bir işe dalıp geçici olarak asıl yaptığımız işi unutabiliriz. Alzheimer Hastalığı bulunanlar ise, asıl yaptıkları işi tamamen unutabilirler. Uygun şekilde giyinemeyebilirler, birkaç gömlek ya da kazağı üst üste giyebilirler.
- Pratik düşünme becerisinde güçlük
Pratik yöntemlerle, günlük bazı karmaşık sorunlarımızın üstesinden gelebiliriz. Alzheimer Hastalığı bulunanlar ise, pratik çözüm üretmede güçlük çekerler.

- Sık kullanılan eşyaların yerlerini değiştirme
Hepimiz bazen cüzdan ya da anahtarlarımızı olağan dışı yerlere koyar, sonra da bir süre ararız. Alzheimer Hastalığı bulunanlar ise, eşyalarını olmadık yerlere koyabilir: gözlüğünü buzdolabına ya da kol saatini şeker kavanozuna koymak gibi.

- Ruh hali ya da davranışlarda değişim
Hepimiz zaman zaman üzgün ya da kaygılı bir ruh hali içinde olabiliriz. Alzheimer Hastalığı bulunanlar ise, herhangi bir neden olmaksızın aniden ağlayabilir ya da çok sinirli hale gelebilir.

- Kişilik değişimleri
İnsanların kişilikleri yaşla birlikte bir miktar değişim gösterebilir. Alzheimer Hastalığı bulunanlar ise, ani ve belirgin değişimler gösterebilir. Şüpheci, telaşlı ya da korku içinde bir kişilik sergileyebilirler.

- Sorumluluktan kaçınma
Zaman zaman ev işlerinden, iş ve sosyal sorumluluklardan bıkıp, yorulabiliriz. Bununla beraber, bu sorumluluklarla mücadele gücümüzü tekrar kazanırız. Alzheimer Hastalığı bulunanlar ise, iş ve sosyal alanlarda çok pasif hale gelebilir ve bu kalıcı bir hale dönüşebilir.

Sanırız kafanızı yeteri kadar karıştırabildik. Bu okuduklarınızdan sonra eşiniz, anneniz ve hatta babanız biler gözünüze biraz daha Alzheimer'lı gibi geldi değil mi...

Haftaya zihin açıklığı vermek dileğiyle.
Sağlıcakla kalınız..

Dr. Serdar Günaydın - 04 Ağustos 2003, Pazartesi
Hürriyet Gazetesi